Η χρονογραφία στο Βυζάντιο

0
193

του Κωνσταντίνου Μπατσιόλα, Ιστορικού -Εθνολόγου, Θεολόγου

Η Χρονογραφία στο Βυζάντιο
 
Οι περισσότεροι γνωρίζουμε τους ιστορικούς της κλασικής αρχαιότητας, όπως τον Ηρόδοτο, τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα…..Λίγα όμως γνωρίζουμε για την καταγραφή των ιστορικών γεγονότων την εποχή του Βυζαντίου! Με το παρόν άρθρο θα επιχειρήσω να φωτίσω κάποιες πτυχές της Χρονογραφίας, ενός γραμματειακού είδους που ανήκει στην ιστοριογραφία και σημείωσε αξιοσημείωτη ανάπτυξη κατά τους βυζαντινούς αιώνες.
 
Η χρονογραφία ως γραμματειακό είδος ανήκει στην ιστοριογραφία, αλλά έχει διαφορές από το κλασικό ιστορικό έργο. Η χρονογραφία απευθυνόταν κυρίως στα λαϊκά στρώματα. Σκοπός ενός συγγραφέα χρονογραφίας ήταν το έργο του να είναι ευπρόσιτο και προσπελάσιμο από το μέσο αναγνώστη των λαϊκών τάξεων και από τους μοναχούς. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι πολλές χρονογραφίες έχουν γραφεί από μοναχούς. Η γλώσσα των χρονογραφιών είναι κατά βάση η καθομιλουμένη της εποχής, αν και προφανώς δεν απουσιάζουν τα λόγια-αττικίζοντα στοιχεία. Οι χρονογράφοι ξεκινούν το έργο τους από την κτίση του κόσμου ή χρονολογούν τα γεγονότα με βάση την κτίση του κόσμου και συνήθως αναφέρουν συνοπτικά τα γεγονότα της «προϊστορίας», δηλαδή της βιβλικής και της αρχαίας ιστορίας. Εστιάζουν όμως και εξετάζουν διεξοδικά γεγονότα είτε σύγχρονα είτε της εποχής που σκοπεύουν να καταγράψουν.
 
Από τα πρώτα σημαντικά έργα είναι του Ιωάννη Μαλάλα, του Ιωάννη Αντιοχείας και το «Πασχάλιο Χρονικό». Λίγο αργότερα ξεχωρίζει το έργο του Γεωργίου Συγγέλου, συνεχιστής του οποίου υπήρξε ο Θεοφάνης ο Ομολογητής. Σύγχρονος του Θεοφάνη υπήρξε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος που συνέγραψε δυο χρονογραφίες, την «Ἱστορία Σύντομος» και το «ἱστορικόν σύντομον». Ακολουθεί ο Γεώργιος Μοναχός και διάφοροι άλλοι, όπως ο Γεώργιος Μοναχός, ο Ιωάννης Σκυλιτζής κι ο Μιχαήλ Ψελλός . Προφανώς δεν μπορούμε να αναφέρουμε στο παρόν άρθρο όλους όσοι έγραψαν χρονογραφίες.
 
Οι χρονογραφίες έχουν μερικά κοινά χαρακτηριστικά :
– γίνεται συχνή αναφορά σε φυσικές καταστροφές, όπως σεισμοί, εκρήξεις ηφαιστείων, θεομηνίες, επιδημίες, καταιγίδες, πλημμύρες, ξηρασίες, παγετοί, λιμοί κτλ..
-η διάταξη της ύλης ακολουθεί αυστηρή χρονολογική σειρά.
-υπάρχουν αναφορές σε τερατογεννέσεις και σε διάφορα άλλα «θαυμαστά» κι αξιοπερίεργα γεγονότα («θαύματα») τέτοιου χαρακτήρα.
-γίνονται αναφορές σε διάφορα ουράνια φαινόμενα, όπως κομήτες, εκλείψεις και πτώσεις μετεωριτών.
– ασχολούνται με την ιδιωτική ζωή των αυτοκρατόρων και άλλων ισχυρών προσώπων. Διάφορα «σκάνδαλα» της ιδιωτικής ζωής στο παλάτι συχνά περιγράφονται με λεπτομέρειες στις χρονογραφίες.
-πολλά γεγονότα αποδίδονται στην επέμβαση του Θεού ή της Παναγίας ή κάποιου Αγίου.
-υπάρχουν πληροφορίες για εκκλησιαστικές συνόδους, αιρέσεις, αγίους, μάρτυρες κι αρχιερείς -συχνά εκτενείς είναι οι κατάλογοι των αρχιερέων.
-σε μερικές χρονογραφίες καταδικάζεται έντονα η Εικονομαχία και είναι ισχυρός ο προσανατολισμός στην Ορθοδοξία και τη διαφύλαξή της.
-υπάρχει μικρό ενδιαφέρον για τον κόσμο του Ισλάμ και τη Δυτική Ευρώπη. Αναφέρονται κυρίως γεγονότα που σχετίζονται άμεσα με το Βυζάντιο, π.χ. πολεμικές συγκρούσεις.
– περιγράφονται με λεπτομέρειες διάφορες φρικιαστικές δολοφονίες κι απάνθρωπα βασανιστήρια.
-μικρή είναι η έκταση που καταλαμβάνει η πνευματική, καλλιτεχνική και εν γένει η πολιτιστική κίνηση.
-συχνές είναι αναφορές στην οικοδομική δραστηριότητα των αυτοκρατόρων, ιδιαίτερα όσον αφορά στην οικοδόμηση εκκλησιών.
– η νεανική ζωή του εκάστοτε αυτοκράτορα, πριν ακόμη αυτός ανέλθει στην εξουσία, με έμφαση σε διάφορες προφητείες αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος των χρονογράφων.
-πιθανώς να υπάρχουν υπερβολές όταν γίνονται αναφορές σε αριθμούς νεκρών, ενώ έχουν διαπιστωθεί και λάθη στη χρονολόγηση διαφόρων γεγονότων.
-διατυπώνονται επιγραμματικά θετικές ή αρνητικές κρίσεις για διάφορα πρόσωπα με αρκετό όμως υποκειμενισμό και συχνά με μεροληψία…..
Σε κάθε περίπτωση οι Χρονογραφίες έχουν διασώσει πολύτιμες πληροφορίες για πλήθος ιστορικών γεγονότων και φωτίζουν αμέτρητες πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου της Βυζαντινής Εποχής.
 
Διαβάζοντας κάποιος μια χρονογραφία δεν πληροφορείται μόνο από «πρώτο χέρι» τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της εποχής, αλλά βλέπει να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του ένας ολόκληρος κόσμος. Είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στον κόσμο του Βυζαντίου, όχι μόνο για τον ειδικό ερευνητή, αλλά και για τον απλό αναγνώστη που γοητεύεται από την εποχή.
δάσκαλος και μαθητές.jpg
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Α. Καρπόζηλος, Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι
M. Angold, Βυζάντιο, Η γέφυρα από την Αρχαιότητα στο Μεσαίωνα
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία, Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών
P. Lemerle, Ο Πρώτος Βυζαντινός Ουμανισμός
S. Linner, Ιστορία του Βυζαντινού Πολιτισμού
C. Mango, Η Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης
I. Καραγιαννόπουλος, Η Βυζαντινή Ιστορία από τις Πηγές
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.Ζ΄και Η΄, Εκδοτική Αθηνών
 

 
Κωνσταντίνος Μπατσιόλας
Ιστορικός-Εθνολόγος, Θεολόγος