Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής και η Χρονογραφία του

0
192

του Κωνσταντίνου Μπατσιόλα, Ιστορικού-Εθνολόγου, Θεολόγου

Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής και η χρονογραφία του
Βίος
Ένας από τους σημαντικότερους χρονογράφους του Βυζαντίου είναι ο Θεοφάνης ο Ομολογητής. Ο ίδιος είχε ευγενική καταγωγή (ο πατέρας του Ισαάκιος πιθανώς να ήταν στρατηγός) και είχε μεγάλη ακίνητη περιουσία και πολλά κτήματα στη Βιθυνία, στην οποία περιλαμβανόταν και μια μονή στη νότια Προποντίδα. Ο Θεοφάνης γεννήθηκε γύρω στα 760 και έμεινα ορφανός από πατέρα σε παιδική ηλικία. Ήταν βαφτιστικός του μετέπειτα αυτοκράτορα Λέοντα Δ΄ (775 -780) και προφανώς προστατευόμενός του. Σε νεαρή ηλικία αρραβωνιάστηκε και παντρεύτηκε μια κοπέλα της υψηλής κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης. Για κάποιο χρονικό διάστημα ήταν στην υπηρεσία του αυτοκράτορα με το αξίωμα του «στάτορα» και με δικά του έξοδα επέβλεψε τα οχυρωματικά έργα στην Κύζικο.
Όμως, ο έγγαμος βίος απωθούσε και τους δύο συζύγους και αποφάσισαν από κοινού να μοιράσουν τα πλούτη τους στους φτωχούς και να εγκαταβιώσουν σε διαφορετικά μοναστήρια. Ο Θεοφάνης εκάρη μοναχός στην Καλώνυμο νήσο, όπου ίδρυσε μια μονή και έμεινε εκεί για έξι χρόνια αντιγράφοντας χειρόγραφα. Στη συνέχεια αποσύρθηκε στη Σιγρανή και αργότερα στη μονή του Μεγάλου Αγρού, την οποία ίδρυσε ο ίδιος. Υπάρχει μια ανεπιβεβαίωτη πληροφορία ότι ο ίδιος παρέστη στις εργασίες της Ζ΄ Οικουμενική Συνόδου στη Νίκαια το 787. Τα ταραγμένα χρόνια της Εικονομαχίας ο Θεοφάνης τάχθηκε στο πλευρό των Εικονολατρών και τιμωρήθηκε μάλιστα και με ποινή φυλάκισης δύο ετών από τον Αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄(813 -820).
Στο τέλος της ζωής του εξορίστηκε στη Σαμοθράκη όπου και πέθανε στις 12 Μαρτίου του 812. Ο Θεοφάνης ονομάστηκε Ομολογητής και τιμήθηκε ως Άγιος από την Ορθόδοξη Εκκλησία (η μνήμη του τιμάται στις 12 Μαρτίου).
Η Χρονογραφία
Η Χρονογραφία του Θεοφάνους αποτελεί την κυριότερη πηγή για τα γεγονότα του 7ου και 8ου αιώνα, των λεγόμενων «σκοτεινών χρόνων». Η εξιστόρησή του αρχίζει από το 284 την εποχή του Διοκλητιανού. Η έναρξη από το έτος αυτό δεν είναι τυχαία καθώς ο Θεοφάνης συνεχίζει από εκεί που σταμάτησε τη χρονογραφία του ο Γεώργιος Σύγγελος. Η χρονογραφία του Θεοφάνους εκτείνεται για 528 χρόνια, μέχρι το 813, το δεύτερο έτος της βασιλεία του Μιχαήλ Α΄ και περιλαμβάνει στο τέλος την άνοδο στο θρόνο του Λέοντα Ε΄ .
Για τη συγγραφή της χρονογραφίας του ο Θεοφάνης χρησιμοποιεί πολλές πηγές, τις οποίες όμως σπάνια αναφέρει. Η γλώσσα του κειμένου δεν έχει ούτε την ακαμψία της λόγιας αττικίζουσας ούτε είναι και τόσο απλή όπως η καθομιλουμένη λαϊκή γλώσσα. Ο Θεοφάνης χρονολογεί τα γεγονότα με βάση το αλεξανδρινό σύστημα και αρχίζει από το έτος 5.777 από κτίσεως κόσμου(284/285 μ.Χ.). Αναφέρει επίσης εκτός από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες και τους βασιλείς των Περσών, τους Άραβες Χαλίφηδες, τους Πατριάρχες των πέντε Πατριαρχείων και τις ινδικτιώνες. Από το 609 ως το 713/714 και από το 725/726 ως το 773/774 ο Θεοφάνης υπολείπεται ένα χρόνο στη χρονολόγηση των γεγονότων.
Ο Θεοφάνης τάσσεται στη χρονογραφία του ξεκάθαρα με το μέρος των εικονολατρών. Όσοι αυτοκράτορες υπηρέτησαν μια εικονομαχική πολιτική χαρακτηρίζονται αρνητικά από το Θεοφάνη, όπως ο Λέων Γ΄ (717 -741), ο Κωνσταντίνος Ε΄ (741 -775) και ο Νικηφόρος Α΄ (802 – 811) .
Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ χαρακτηρίζεται από τον Θεοφάνη με επίθετα όπως «δυσσεβής», «θεομάχος», «παμμίαρος», «τύραννος» και «παράνομος». Αποδίδει μάλιστα την έκρηξη του ηφαιστείου στη Θήρα (=Σαντορίνη) στην οργή του Θεού κατά του ίδιου του αυτοκράτορα που ξεκίνησε πόλεμο κατά των εικόνων.
Επίσης, είναι αξιοπρόσεχτα τα λόγια του για τον Κωνσταντίνο Ε΄, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως ασεβής, διεφθαρμένος, ακόλαστος, θεομάχος και φιλοχρήματος : «μαγείαις δε καί ἀσελγείαις καὶ αἱμοθυσίαις καβαλλίαις τε κόπροις καὶ οὔροις ἀπατώμενος, μαλακίαις τε μην καὶ δαιμόνων ἐπικλήσεσι χαίρων, πᾶσιν ἁπλῶς ψυχοφθόροις ἐπιτηδεύμασιν ἐκ νεαράς ἡλικίας συνέζησεν». Ενώ για τη γέννηση του Κωνσταντίνου γράφει χαρακτηριστικά : «τούτῳ τῷ ἔτει ἐτέχθη τῷ δυσσεβεῖ βασιλεῖ Λέοντι ὁ δυσεβέστερος αὐτοῦ υἱός Κωνσταντίνος καὶ τοῦ Ἀντιχρίστου πρόδρομος». Όταν μάλιστα ενέσκηψε πανώλη στην αυτοκρατορία και στην Κωνσταντινούπολη, ο Θεοφάνης παρομοιάζει τον Κωνσταντίνο με το Φαραώ. Και σε άλλο σημείο συνεχίζει εναντίον του ίδιου αυτοκράτορα αποτιμώντας τη βασιλεία του αμέσως μετά το θάνατό του : «καὶ οὕτω κατέλυσεν τὸν βίον αἵμασι πολλοῖς Χριστιανοῖς μεμολυσμένος καὶ δαιμόνων ἐπικλήσεσι καὶ θυσίαις διωγμοῖς τε τῶν ἁγίων ἐκκλησιῶν καὶ τῆς ὀρθῆς καὶ ἀμωμήτου πίστεως ἔτι τῶν μοναχῶν ἀναιρέσεσι καὶ κοινώσεσι μοναστηρίων καὶ παντίοις ὑπερακμάσας κακοῖς οὐχ ἧττον Διοκλητιανοῦ καὶ τῶν πάλαι τυράννων».
Το μίσος που τρέφει ο Θεοφάνης για τον αυτοκράτορα Νικηφόρο τον οδηγεί στον χαρακτηρισμό «κακώσεις» για τα οικονομικά/φορολογικά μέτρα που έλαβε ο εν λόγω αυτοκράτορας. Μέμφεται τον Νικηφόρο ως φιλάργυρο και σχολιάζει μετά τον τραγικό θάνατό του «τούτου τῆς ἀρχῆς Χριστιανοί βαρυτέραν οὐδενί χρόνῳ ηὐτήχησαν». Αντίθετα, οι χαρακτηρισμοί του για την Ειρήνη (797 -802) είναι θετικοί (π.χ. εὐσεβεστάτη), προφανώς γιατί η αυτοκράτειρα προχώρησε στην αναστήλωση των εικόνων.
Απολήγοντας, μπορούμε να πούμε ότι η χρονογραφία του Θεοφάνους δεν αποτελεί μόνο μια πολύτιμη πηγή για τους «σκοτεινούς αιώνες» του Βυζαντίου αλλά και ένα έργο με το φωτίζονται πολλές πτυχές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου της μεσοβυζαντινής περιόδου. Το γεγονός ότι με αρκετό υποκειμενισμό ο Θεόφανης τάσσεται υπέρ των εικονολατρών μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων της εποχής. Πέρα από τα πολεμικά γεγονότα που περιγράφει (π.χ. οι πολλές συγκρούσεις Βουλγάρων και Βυζαντινών) ο Θεοφάνης, πιστός στις παραδόσεις της χρονογραφίας, μας παραδίδει και διάφορα ασήμαντα αλλά αξιοπερίεργα γεγονότα της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.
Διαβάζοντας κανείς τη χρονογραφία του Θεοφάνους κάνει ένα ταξίδι πίσω στο χρόνο, στην εποχή του Βυζαντίου, την εποχή που η Κωνσταντινούπολη ήταν η βασιλίδα των πόλεων. Ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί μόνο τα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της εποχής, αλλά παράλληλα αφουγκράζεται και τον τρόπο ζωής των ανθρώπων.
theophanes the confessor
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Θεοφάνους Ἡγουμένου του Αγροῦ καὶ Ὁμολογητοῦ Χρονογραφία, τ. Α΄ – Γ΄, μετάφραση:Αρχιμανδρίτης Ανανίας Κουστένης, εκδ. Αρμός, Θεσσαλονίκη 2007
Theofanis, Chronografia, Recensuit Carolus De Boor, volume I, Textum Graecum Contines, Georg Olms Verlag, Hildesheim- New York 1980
Α. Καρπόζηλος, Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι
M. Angold, Βυζάντιο, Η γέφυρα από την Αρχαιότητα στο Μεσαίωνα
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία, Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών
P. Lemerle, Ο Πρώτος Βυζαντινός Ουμανισμός
S. Linner, Ιστορία του Βυζαντινού Πολιτισμού
C. Mango, Η Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης
I. Καραγιαννόπουλος, Η Βυζαντινή Ιστορία από τις Πηγές
Ι. Καραγιαννόπουλος, Το Βυζαντινό Κράτος
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ.Ζ΄και Η΄, Εκδοτική Αθηνών
Κωνσταντίνος Μπατσιόλας
Ιστορικός – Εθνολόγος, Θεολόγος