Η σιωπή των παιδιών στην προσχολική ηλικία είναι ένα φαινόμενο που συχνά προβληματίζει εκπαιδευτικούς και γονείς. Μπορεί να εκφράζει διστακτικότητα, ανασφάλεια ή απλώς μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας. Στο πλαίσιο αυτό, θέλησα να διερευνήσω πώς μια δασκάλα προσχολικής αγωγής αντιλαμβάνεται τη σιωπή των παιδιών, ποιοι λόγοι μπορούν να την προκαλούν και με ποιους τρόπους μπορεί να ενισχυθεί η έκφραση και η συμμετοχή όλων των μαθητών στην τάξη. Με χαρά φιλοξενώ σήμερα στο Frantzeska’s Fairystories τη δασκάλα προσχολικής αγωγής, Νικολέτα Σιώκα, η οποία μοιράζεται μαζί μας τις εμπειρίες, τις σκέψεις και τις πρακτικές της γύρω από αυτό το σημαντικό και ευαίσθητο θέμα.
Πώς «μιλούν» τα παιδιά πριν μάθουν να μιλούν; Υπάρχει τρόπος να αναγνωρίσετε τη «σιωπηλή επικοινωνία» τους;
Τα παιδιά, από τη βρεφική ακόμη ηλικία, αντιλαμβάνονται πάρα πολλά και προσπαθούν κυρίως με το κλάμα να μας ενημερώσουν ότι χρειάζονται την προσοχή μας. Μπορούν να ανταποκριθούν όταν κάποιος τα φωνάζει, αλλά και σε απλές οδηγίες, πριν καν πουν την πρώτη τους λέξη. Καθώς μεγαλώνουν, καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούν να εκφράσουν με λόγια. Όταν φτάνουν στην προσχολική ηλικία, οι αντιδράσεις τους ποικίλλουν, καθώς εμπλέκονται η αντίληψη, ο εγωισμός, η επιθυμία και πολλοί ακόμη παράγοντες. Τι συμβαίνει όμως όταν ένα παιδί, ενώ έχει μάθει να μιλάει, επιλέγει τη σιωπή;
Για να αναγνωρίσουμε τη σιωπηλή τους επικοινωνία, παρατηρούμε πέντε συγκεκριμένα μοτίβα:
- Το βλέμμα: Όταν κοιτούν παρατεταμένα, σημαίνει ότι ενδιαφέρονται για κάτι. Όταν μεταφέρουν το βλέμμα τους σε ένα αντικείμενο, δείχνουν ότι το θέλουν. Όταν κοιτούν τον ενήλικα, τον ειδοποιούν — του εφιστούν την προσοχή με τον δικό τους τρόπο.
- Οι κινήσεις του σώματος: Όταν τεντώνουν τα χέρια τους, εκδηλώνουν έντονη ανάγκη ή επιθυμία. Όταν απομακρύνουν το σώμα τους, δείχνουν δυσφορία. Όταν επαναλαμβάνουν μια κίνηση, συχνά σημαίνει ότι δεν κατανόησαν αυτό που τους ειπώθηκε.
- Οι εκφράσεις του προσώπου: Όταν σφίγγουν τα χειλάκια τους και συνοφρυώνονται, δείχνουν άρνηση ή δυσφορία. Όταν ανοίγουν τα μάτια τους και χαμογελούν, εκφράζουν ευχαρίστηση. Το πρόσωπο είναι ο πρωταρχικός τρόπος επικοινωνίας των παιδιών.
- Η συνέπεια: Όταν ένα παιδί επαναλαμβάνει την ίδια συμπεριφορά σε παρόμοιες καταστάσεις, πρόκειται για επικοινωνία και όχι για τυχαία κίνηση.
- Οι παύσεις: Όταν το παιδί σταματά αυτό που κάνει και κοιτά τον ενήλικα, προσκαλεί σε διάλογο χωρίς λέξεις, περιμένοντας ανταπόκριση.
Πιστεύετε ότι η σιωπή ενός παιδιού σημαίνει πάντα ντροπή ή φόβο ή μπορεί μερικές φορές να είναι επιλογή, παρατήρηση ή εσωτερική σκέψη;
Όχι. Η σιωπή είναι πολυδιάστατη και το νόημά της εξαρτάται από το πλαίσιο, τη διάρκεια και τη συνολική συμπεριφορά του παιδιού. Για παράδειγμα, στον παιδικό σταθμό, όταν τα παιδιά συγκεντρώνονται στην παρεούλα και τίθεται μια ερώτηση, πολλά δεν απαντούν επειδή παρατηρούν, σκέφτονται και επεξεργάζονται τις απαντήσεις και τις αντιδράσεις των άλλων. Αυτή η σιωπή είναι ένδειξη συγκέντρωσης, όχι φόβου. Όπως και οι ενήλικες, έτσι και τα παιδιά διαφέρουν μεταξύ τους. Κάποια είναι πιο εσωστρεφή και επικοινωνούν με λιγότερες λέξεις και αυτό αποτελεί στοιχείο της ιδιοσυγκρασίας τους, όχι πρόβλημα. Άλλα παιδιά κατανοούν, αλλά δεν είναι ακόμη έτοιμα να μιλήσουν. Επίσης, πολλά επικοινωνούν με το σώμα, με κινήσεις του κεφαλιού ή με το βλέμμα. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η σιωπή υποδηλώνει φόβο ή ντροπή, όταν συνυπάρχουν: αποφυγή βλεμματικής επαφής, ένταση στο σώμα, «πάγωμα» της κίνησης, σιωπή σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα, όπως το σχολείο. Τότε η σιωπή αποτελεί ένδειξη που χρειάζεται προσοχή.
Υπάρχουν στιγμές μέσα στην τάξη που η σιωπή έχει… μουσική; Πώς βιώνετε εσείς τις “ήσυχες” στιγμές με τα παιδιά;
Φυσικά. Η σιωπή έχει ρυθμό, αναπνοή και νόημα. Ως παιδαγωγός, αυτές οι ήσυχες στιγμές δείχνουν παρουσία και συντονισμό. Όταν όλα τα παιδιά είναι παρόντα, κοιτούν, ακούν και σκέφτονται, η σιωπή αποκτά κοινό παλμό. Η σιωπή γίνεται «μουσική» και μετά το τέλος μιας ιστορίας, όταν τα παιδιά τη μετατρέπουν σε εσωτερικές εικόνες. Το ίδιο συμβαίνει στη ζωγραφική, όπου η σιωπή μετατρέπεται σε συγκέντρωση και δημιουργία. Ακόμη, μετά από μια σημαντική ερώτηση ή ένα συναίσθημα, η σιωπή γίνεται χώρος σκέψης. Τη βιώνω ως σχέση εμπιστοσύνης ,σαν να κρατάμε όλοι μαζί την ίδια ανάσα.
Τι μαθαίνετε από τα παιδιά που δεν μιλούν πολύ; Πώς αφηγούνται τον κόσμο τους χωρίς λόγια;
Μας μαθαίνουν να ακούμε με τα μάτια. Να παρατηρούμε το βλέμμα, τις μικρές αλλαγές στο πρόσωπο, τη στάση του σώματος. Αφηγούνται τον κόσμο τους με κινήσεις, ρυθμούς, παιχνίδι και σχέδιο. Και με τη σιωπή τους λένε: «είμαι εδώ», «σε εμπιστεύομαι», ή «δεν είμαι ακόμη έτοιμος». Γιατί ο κόσμος δεν εξηγείται μόνο — βιώνεται.
Πώς βοηθάτε ένα παιδί να νιώσει ασφάλεια μέσα στη σιωπή του;
Η σιωπή είναι συχνά χώρος προστασίας. Το παιδί χρειάζεται σεβασμό και αποδοχή χωρίς πίεση. Η φράση «είμαι εδώ για σένα» είναι καθοριστική. Η συμπεριφορά μας, η παρουσία μας και η ομιλία μας πρέπει να εκπέμπει ηρεμία και ταυτόχρονα να γνωρίζουν ότι είμαστε δίπλα τους σε κάθε βήμα. Υπάρχουν όμως και τα παιδάκια που θέλουν λίγο χρόνο παραπάνω για να χτιστεί η σχέση εμπιστοσύνης. Ο χρόνος που χρειάζεται το παιδί δεν είναι καθυστέρηση, αλλά προϋπόθεση. Δραστηριότητες όπως ζωγραφική, παιχνίδι και μαγείρεμα, η ειλικρινής επικοινωνία στο ίδιο ύψος με το παιδί και η υπομονή ανοίγουν τον δρόμο για την έκφραση.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη «σιωπή που φοβάται» και στη «σιωπή που σκέφτεται»;
Για να γίνει η διάκριση στη «σιωπή που φοβάται» και στη «σιωπή που σκέφτεται» πρέπει να αντιληφθούμε τι συμβαίνει μέσα του την ώρα που σωπαίνει. Η «σιωπή που φοβάται» είναι αμυντική, λειτουργεί έτσι το παιδί για να προστατευτεί. Δημιουργείται από ανασφάλεια, απειλή, νοιώθει πως «αν μιλήσει κάτι κακό θα συμβεί». Η οπτική εικόνα ενός τέτοιου παιδιού έχει σώμα σφιγμένο γεμάτο ένταση, αποφεύγει το βλέμμα, κοφτή αναπνοή. Είναι μια σιωπή που κρύβεται. Η «σιωπή που σκέφτεται» έχει χρόνο μέσα της γιατί είναι παύση για να οργανώσει την σκέψη του, τα συναισθήματα του. Η οπτική εικόνα αντίστοιχα περιλαμβάνει χαλαρό σώμα, βλέμμα σταθερό ή να χάνεται κάπου μακριά. Είναι μια σιωπή που εργάζεται. Στην τρυφερή ηλικία των τριών ετών τα παιδιά μπορούν να εκφράσουν αυτό το βάθος, όχι με λέξεις, αλλά με την παρουσία τους. Μπορεί να μην έχουν αναπτύξει την αφηρημένη σκέψη, αλλά έχουν βαθιά συναισθηματική νοημοσύνη και καθαρή επίγνωση του σωστού και του λάθους.
Πώς αντιδρούν τα υπόλοιπα παιδιά σε ένα σιωπηλό παιδί;
Με αυθόρμητες πράξεις, ειλικρινείς και καθαρές. Η πιο συχνή αντίδραση τους είναι η απορία. Πολλές φορές μέσα στην τάξη όταν ρωτάω κάτι και δεν απαντάει ένα παιδί, πολλοί συμμαθητές του ρωτούν «γιατί δεν μιλάει;», «δεν θέλει;». Προσπαθούν να ερμηνεύσουν τη σιωπή. Η απορία τους δεν είναι απόρριψη, αλλά μία προσπάθεια κατανόησης. Σε ένα άλλο παράδειγμα φαίνεται η ενσυναίσθηση των παιδιών σε δράση. Έχει τύχει πολλές φορές να ρωτήσω παιδάκια γιατί δεν παίζουνε με τους συμμαθητές τους και οι φίλοι τους που παρακολουθούν από μακριά τη συζήτηση μας, έρχονται να τους δώσουν παιχνίδια χωρίς να πουν κάτι. Είναι σαν να τους λένε «εγώ νοιώθω καλά όταν παίζω, έλα και εσύ». Υπάρχουν και οι περιπτώσεις παιδιών που μπορεί να μην μιλάνε, αλλά έτσι απλά να κάθονται δίπλα τους και να μιμούνται τον ρυθμό του άλλου παιδιού ή ενδεχομένως να παίζουν παράλληλα, χωρίς άμεση αλληλεπίδραση. Και αυτή είναι μια μορφή πρωτογενής ενσυναίσθησης την οποία τα μικρά παιδιά την έχουν πολύ αναπτυγμένη.
Πιστεύετε ότι η ησυχία καλλιεργείται; Υπάρχουν δραστηριότητες που ενισχύουν την εσωτερική γαλήνη των παιδιών;
Η ησυχία φυσικά και καλλιεργείται μέσα από δραστηριότητες που ενισχύουν την ψυχική γαλήνη των παιδιών, ως ικανότητα εσωτερικής ρύθμισης. Να σημειώσουμε εδώ πως η εσωτερική γαλήνη στα παιδιά δεν είναι έμφυτη, αλλά είναι σχέση των παιδιών με το σώμα τους, με τον χρόνο αλλά και με τον ενήλικα που τα συνοδεύει. Ας αναφέρουμε μερικούς τρόπους που καλλιεργείται η ησυχία: Μέσα από τον ρυθμό, όχι τον έλεγχο. Τα παιδιά ηρεμούν όταν η μέρα έχει προβλέψιμους ρυθμούς. Όταν υπάρχει έντονο παιχνίδι ακολουθεί η παύση. Όταν κινούνται, μετά από λίγο ακολουθεί η ακινησία. Μετά τον ήχο έρχεται η σιωπή. Η ησυχία γεννιέται ανάμεσα στις δράσεις, όχι με εντολές. Μέσα από το σώμα (όχι από το μυαλό). Πληθώρα δραστηριοτήτων μπορούν να επιτευχθούν για αυτό τον στόχο, όπως είναι παιχνίδια βαθιάς πίεσης, με αργές κινήσεις όπως το κύλισμα μπάλας και δραματοποίηση ζώων καθώς και αναπνοή με αντικείμενο στην κοιλιά, για παράδειγμα λούτρινο. Το σώμα ησυχάζει με αποτέλεσμα το συναίσθημα να ακολουθεί. Μέσα από τη φύση και την επανάληψη. Ιδιαίτερα μπορούν να βοηθήσουν: η παρατήρηση μυρμηγκιών, φύλλων, σύννεφων, μάζεμα πετρών ή φύλλων με παρόμοιο σχήμα. Μέσα από ιστορίες και εικόνες όχι για να «κάτσουν ήσυχα», αλλά για να συγχρονιστούν. Συγκεκριμένα αφηγούμαστε ιστορίες με αργό ρυθμό και παύσεις, αξιοποιούμε βιβλία χωρίς πολλά λόγια, αλλά με εικόνες και αφηγούμαστε με χαμηλή και σταθερή φωνή. Μέσα από το παράδειγμα. Όταν ο ενήλικας κάνει μια μικρή παύση πριν μιλήσει και κάθεται χωρίς σκοπό για λίγο, το παιδί μαθαίνει πως η ησυχία δεν είναι κενό, αλλά είναι δυνατότητα και επιλογή.
Αν η σιωπή, ήταν χρώμα ή ήχος ή τραγούδι, μέσα στην τάξη σας, ποιά θα ήταν;
Αρχικά αν η σιωπή ήταν χρώμα θα ήταν απαλό πράσινο με φως. Δεν θέλουμε να είναι έντονο και σκοτεινό. Το πράσινο που έχουν τα φύλλα όταν τα κοιτάς πολλή ώρα και ξαφνικά ξεκουράζεσαι. Δεν πιέζει, δεν εξαφανίζεται, σε αφήνει να αναπνεύσεις. Στη συνέχεια αν ήταν ήχος θα ήταν η ανάσα πριν μιλήσει ένα παιδί ή ο ήχος ενός ξύλινου παιχνιδιού που ακουμπά αργά στο πάτωμα ή ενός φύλλου που κινείται στον αέρα. Επίσης αν η σιωπή ήταν τραγούδι θα ήταν νανούρισμα χωρίς λόγια, αλλά μόνο ρυθμός, μόνο παλμός. Κάτι σαν χαμηλό βουητό, επαναλαμβανόμενο, χωρίς αρχή και τέλος. Ένα τραγούδι που δεν ζητά να το ακούσεις, απλώς σε κρατά.
Τι θα λέγατε σε έναν γονιό που ανησυχεί γιατί το παιδί του που «δε μιλάει αρκετά»; Πώς μπορεί να το ακούσει, χωρίς να πιέσει τη φωνή του;
Πρωταρχικός στόχος του κάθε γονέα είναι να δώσει την προσοχή του, όχι στις λέξεις που δεν λέει το παιδί του, αλλά στην παρουσία του παιδιού. Να το παρατηρεί μέσα στο χώρο. Αμέσως μετά θα έλεγα πως «το παιδί σας ήδη επικοινωνεί, απλώς όχι με τον γνωστό τρόπο». Η φωνή είναι ο πιο διαδεδομένος τρόπος επικοινωνίας, αλλά δεν είναι ο μόνος. Είναι απλώς ένας διαφορετικός τρόπος. Υπάρχουν κάποιες σημαντικές μέθοδοι, οι οποίες βοηθούν τα παιδιά. Να κάθεται χαμηλά, στο ίδιο ύψος με το παιδί, δίπλα του, αλλά όχι απέναντι του, όχι πάνω από το παιδί, γιατί αυτή η στάση λέει «δεν σε εξετάζω». Έπειτα αντί να ρωτάει, να σχολιάζει. Για παράδειγμα αντί για «γιατί δεν μιλάς, τι έκανες;», να πει «βλέπω ότι σε απασχολεί κάτι, θα σε βοηθήσω να λύσεις το πρόβλημα σου». Με αυτόν τον τρόπο το παιδί νοιώθει ορατό, όχι πιεσμένο. Στη συνέχεια ο γονιός καλό είναι να αφήνει μεγάλες παύσεις. Ένα παιδί μπορεί να χρειαστεί 20-30′ για να απαντήσει. Αν ο ενήλικας γεμίσει το κενό με επόμενη ερώτηση ή διόρθωση ή ερμηνεία, η φωνή του παιδιού χάνεται πριν εμφανιστεί. Επίσης να προσφέρει λόγο, χωρίς να τον απαιτεί. Να μιλά για το παιδί, όχι αντί του παιδιού, όπως το «Τώρα παίζεις μόνος σου», ή «Φαίνεται ότι αυτό σου αρέσει». Το παιδί μπορεί να προσθέσει λέξη, να νεύσει, ή απλώς να μείνει εκεί. Και όλα είναι αποδεκτά. Και κάτι τελευταίο. Η φράση κλειδί «Δεν χρειάζεται να μιλήσεις για να σε ακούσω» είναι πολύ σημαντική, γιατί αν αυτό ειπωθεί και βιωθεί αρκετές φορές, η φωνή έρχεται όταν είναι έτοιμη, όχι όταν πιεστεί.
Η συζήτηση με τη δασκάλα προσχολικής αγωγής, Νικολέτα Σιώκα, ανέδειξε τη σημασία της παρατήρησης, της υπομονής και της ενσυναίσθησης στην εκπαιδευτική διαδικασία. Η σιωπή, όπως φάνηκε, δεν είναι πάντα ένδειξη αδιαφορίας ή απομάκρυνσης, αλλά συχνά μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας. Μέσα από αυτή τη συνέντευξη γίνεται φανερό ότι η σιωπή μπορεί να αποτελέσει αφορμή για βαθύτερη κατανόηση και ουσιαστική σύνδεση μέσα στην τάξη.
