Ο πολυπράγμων Ευάγγελος Βλαχάκης με οδηγό την ελεύθερη έκφραση και την αγάπη του για τα παιδιά μάς μιλά για το φυσικό τρόπο μάθησης διαμέσου του άμεσου βιώματος, του διαλόγου και του παιχνιδιού, αυτό που λέμε με δύο λέξεις εναλλακτική εκπαίδευση.
Πείτε μας δυο λόγια για να σας γνωρίσουμε.
Eίμαι πατέρας ενός εντεκάχρονου κοριτσιού και διαχειριστής του μπλογκ “δημοκρατικά σχολεία”, όπου ξεκίνησα το 2009, να κοινοποιώ στην αρχή σχετικά άρθρα της λεγόμενης αντιαυταρχικής εκπαίδευσης και στη συνέχεια τους προβληματισμούς μου σχετικά με την παιδεία και τις προοπτικές μιας νέας κοινωνικής οργάνωσης που θα περιλαμβάνει τη φυσική μάθηση, ως κύριο συστατικό της.
Στο επάγγελμά σας δηλώνετε κινηματογραφιστής. Θα ήθελα να μου προτείνετε τον τίτλο μιας ταινίας μικρού μήκους, σχετικά με την εκπαίδευση, που δημιουργήσατε και την έχετε ξεχωρίσει.
Αν και είναι εξαιρετικά επίπονο να επιβιώσει κάποιος αξιοπρεπώς στην υπάρχουσα κοινωνικοοικονομική συνθήκη στη χώρα μας , κάνοντας αποκλειστικά αυτό το επάγγελμα, παραμένω και νοιώθω να αυτοπροσδιορίζομαι πιο άνετα ως ερασιτέχνης, με την έννοια του εραστή της τέχνης μου , μιαν αγάπη για την εικόνα, που έχει παραμένει άσβεστη από την παιδική μου ηλικία. Αν και έχω συμμετοχή σε πολλές ταινίες ως διευθυντής φωτογραφίας, θα ξεχωρίσω μια από τις ταινίες που δημιουργήθηκαν από μαθητές και μαθήτριες εφηβικής ηλικίας, στο πλαίσιο του προγράμματος οπτικοακουστικού γραμματισμού “Βιντεομουσεία”, με τους οποίους είχα τη χαρά να συνεργαστώ ως ένας από τους εμψυχωτές του εργαστηρίου.
“Σκέψου Χρώματα” από το 3ο Γυμνάσιο Παλλήνης για τα Βιντεομουσεία 2011
Είχατε από την παιδική σας ηλικία κάποιον δάσκαλό σας για πρότυπο ή μετέπειτα συναντήσατε έναν δάσκαλο πηγή έμπνευσης;
Αν μιλάμε για πρότυπα δασκάλων, δεν νομίζω ότι είχα κάποιο συγκεκριμένο ως αλλά μπορώ να αναφέρω ότι βασική αφορμή για την προσωπική μου πορεία και την επαγγελματική μου δραστηριότητα , αποτέλεσε ένα ζευγάρι ερασιτεχνών κινηματογραφιστών που πρόβαλαν μέσα στην τάξη του σχολείου μου τότε, μια ταινία Super8 που γύρισαν μόνοι τους στην Αφρική και έγιναν υποκείμενα θαυμασμού και μετέπειτα πηγή έμπνευσης για την ενασχόληση μου με την ταξιδιωτική φωτογραφία και την οτπικοακουστική παιδεία. Επίσης καταλυτική πιστεύω πως ήταν η γνωριμία μου με το έργο πολύτιμων δασκάλων της 7ης τέχνης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Ζαν Βιγκό, η ταινία του οποίου με τίτλο “Διαγωγή μηδέν” επηρέασε σε υπερθετικό βαθμό τις αναζητήσεις μου, σχετικά με τη γλώσσα του κινηματογράφου και τα εκπαιδευτικά συστήματα.
Μπορείτε με δυο λόγια να περιγράψετε τι είναι εναλλακτική εκπαίδευση και ποιος ο σκοπός της;
Θα το έθετα κάπως διαφορετικά και εξηγούμαι. Η εναλλακτική εκπαίδευση αποτελεί μια παρεξηγημένη έννοια, καθώς μετά την έρευνα που έκανα και την έως τώρα εμπειρία μου από ανάλογα εγχειρήματα του εξωτερικού, κατέληξα στο συμπέρασμα , ότι στην πραγματικότητα αυτό που ονομάζουμε “εναλλακτική” , είναι ουσιαστικά η φυσιολογική μορφή “ενπαίδευσης”, αν μου επιτραπεί ο νεολογισμός, με την έννοια της συμπερίληψης και όχι της εκμαίευσης. Οπότε, αναφερόμαστε σε οτιδήποτε προκρίνει και υποστηρίζει τον φυσικό τρόπο μάθησης του ανθρώπου, διαμέσου του άμεσου βιώματος , του διαλόγου και του παιχνιδιού. Σκοπός αυτής της προσέγγισης είναι η δημιουργία μιας κοινωνίας συνειδητοποιημένων πολιτών με οξυμμένη κριτική ικανότητα, ικανών να συνεργαστούν και να επικοινωνούν ουσιαστικά και φυσικά χαρούμενων παιδιών και ενηλίκων. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να παραθέσω τα λόγια της φίλης κας Φιλιππάκη, κοινωνικής λειτουργού, που με καλύπτουν πλήρως, καθώς δεν θα μπορούσα να εκφραστώ καλύτερα: “ Η εναλλακτική εκπαίδευση προσφέρει ολιστική, βιωματική μόρφωση κι όσο περισσότερο την αγκαλιάσει η εκπαιδευτική, ακαδημαϊκή και πολιτική κοινότητα αλλά και η ίδια η κοινωνία θα βλέπουμε παιδιά, εφήβους κι ενήλικους πολίτες που θα μαθαίνουν μαζί και θα ευημερούν. Η εναλλακτική εκπαίδευση δεν μπορεί να πραγματωθεί εντός του συστήματος, μπορεί όμως να συνυπάρχει παράλληλα με το σύστημα. Αυτοσκοπός της δεν είναι το γκρέμισμα, αλλά το χτίσιμο νέων αξιών. Βασίζεται σε πολίτες οι οποίοι/ες έχουν αγκαλιάσει τον κριτικό στοχασμό κι αντιμάχονται τη στασιμότητα σκέψης και πράξης. Οι αμεσοδημοκρατικές βάσεις της εναλλακτικής εκπαίδευσης μπορούν και πραγματώνονται πλήρως μόνο μέσα από κολεκτίβες/κοοπερατίβες, δίνοντας έτσι στις εναλλακτικές αυτές δομές τη δυνατότητα να (συν)οικοδομούν και να (συν)εκφράζουν τη βιώσιμη και κοινοτική/τοπική ανάπτυξη όπως οι ίδιοι οι πολίτες την ορίζουν”.
Ποια ήταν η έμπνευση σας για την εναλλακτική εκπαίδευση;
Κατ’ αρχήν η Μαρία Μοντεσσόρι και η παιδοκεντρική μέθοδος της, με την οποία είχα την τύχη να έχω άμεση επαφή (με αφορμή την ενεργό συμμετοχή της κόρης μου σε ένα μοντεσσοριανό προσχολικό περιβάλλον). Επίσης το σχολείο που ίδρυσε ο Αλεξάντερ Νηλ. Το Summerhill. Η βασική του θέση ήταν να κάνει το σχολείο κατάλληλο για τα παιδιά – κι όχι τα παιδιά κατάλληλα για το σχολείο. Η φιλοσοφική του θέση ήταν ότι τα παιδιά μαθαίνουν και αναπτύσσονται καλύτερα ελεύθερα από καταναγκασμούς. Όλα τα μαθήματα είναι προαιρετικά και οι μαθητές είναι ελεύθεροι να επιλέξουν πώς θα αξιοποιήσουν τον χρόνο τους.
Συμφωνείτε με αυτό που έχουμε διαβάσει εδώ και κάποιες μέρες ότι η Φιλανδία θα είναι η πρώτη χώρα στην οποία θα καταργηθούν τα μαθήματα; Έχετε ξεχωρίσει κάποια άλλη χώρα για τις παιδαγωγικές της μεθόδους;
Στην πραγματικότητα αυτό που εισάγεται είναι κάτι παρόμοιο με την “ευέλικτη ζώνη” στα ελληνικά σχολεία, απλώς είναι πολύ πιο συγκεκριμένο το τι περιμένουν από αυτήν: Θα αφιερώνεται περισσότερος εκπαιδευτικός χρόνος σε “συνθετικά” μαθήματα όπου, γύρω από ένα πρότζεκτ, οι επιμέρους γνώσεις θα μπαίνουν σε εφαρμογή με χειροπιαστό αποτέλεσμα και σε ανταπόκριση με υπαρκτά φαινόμενα που αφορούν τους μαθητές. Οι μαθητές θα έρχονται αντιμέτωποι με καθημερινά ζητήματα (τοπικά ή παγκόσμια) τα οποία απαιτούν γνώσεις από διαφορετικές περιοχές, και με αυτόν τον τρόπο θα έχουν κίνητρο να μαθαίνουν περισσότερο (και να αντιλαμβάνονται γιατί αυτό που μαθαίνουν είναι χρήσιμο, ώστε να μην το απορρίπτουν). Αυτό ακριβώς που δοκίμασαν να εφαρμόσουν σε μεγάλο βαθμό, οι δάσκαλοι σε ένα δημόσιο σχολείο της χώρας μας, με εξαιρετική αποδοχή από τη σχολική κοινότητα , αλλά με μηδαμινή τελικά υποστήριξη από την επίσημη πολιτεία. Επίσης γνωρίζω και σχολείο (που δεν ανήκει στο δημόσιο) στη χώρα μας που εφαρμόζει διαθεματικότητα, χωρίς διακεκριμένα μαθήματα, αλλά δεν το διατυμπανίζει. Υπάρχουν διαφορές στις παιδαγωγικές μεθόδους στις διάφορες χώρες, αλλά κάποιες από αυτές όπως η Γαλλία, υποστηρίζουν έμπρακτα το δικαίωμα στην επιλογή, από τους γονείς και τα παιδιά, παρέχοντας ένα υποστηρικτικό πλαίσιο λειτουργίας, ακόμα και σε “σχολεία” παρέκκλισης από το επίσημο αναλυτικό πρόγραμμα και πλήρους αυτοκατευθυνόμενης μάθησης, όπως τα Sudbury schools.
Μπορείτε να επισημάνετε, μερικά από τα απαράδεκτα λάθη που σας έχουν διηγηθεί γονείς ως προς την εκπαίδευση των παιδιών τους;
Εμείς οι ενήλικες είμαστε συνυπεύθυνοι για τις συνθήκες που έχουμε δημιουργήσει με απερίσκεπτες ενέργειες, σχετικά με τον τρόπο που διάγουμε τον βίο μας και αυτό αντανακλάται άμεσα και στις νεότερες γενιές. Αυτό που καταχρηστικά ονομάζουμε εκπαίδευση, συμβαίνει όταν αντιληφθούμε ότι είμαστε μέρος της κι εμείς. Σίγουρα κανένας δεν είναι τέλειος και όλοι μας κάνουμε πολλούς αναγκαίους συμβιβασμούς, αλλά η παθητικότητα σε ζητήματα που αφορούν άμεσα τη ζωή μας, όπως το περιβάλλον, η προέλευση της τροφής μας, οι διαπροσωπικές μας σχέσεις, δεν αρμόζει σε μέλη μιας κοινωνίας, που θα έπρεπε να έχουν συνειδητοποιήσει το βαθμό που αυτά τα ζητήματα καθορίζουν την ίδια την παιδεία μας. Ας αρχίσουμε λοιπόν, από τα βασικά και ας προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε τους αναγκαίους και απαραίτητους όρους, όπου ο “σωφρονισμός” των παιδιών μας και οι παγιωμένες τακτικές τύπου “καρότο-μαστίγιο” δεν θα συμπεριλαμβάνονται στη ζωή μας.
Και από την πλευρά των δασκάλων ποιες συμπεριφορές τους θα χαρακτηρίζατε αντιπαιδαγωγικές;
Η πλειοψηφία των δασκάλων αναλαμβάνει το δύσκολο έργο της συμμόρφωσης, μέρος της οποίας αποτελούν και ίδιοι, οπότε δε θα πρέπει να επιρρίπτουμε ευθύνη στους επαγγελματίες της εκπαίδευσης , αλλά στο ίδιο το απαρχαιωμένο σύστημα που διαιωνίζει τη μη φυσική μάθηση, αντικαθιστώντας την με ιδρυματοποιημένη εκπαίδευση, αναλυτικά προγράμματα, κανονισμούς και κάθε είδους αξιολογήσεις από την ηλικία των 6 ετών. Αν οι δάσκαλοι συμμετείχαν σε μια σχολική κοινότητα, σε ισότιμη σχέση με τους μαθητές, τότε δεν θα χρειαζόταν ποτέ να μιλήσουμε για τυχόν αντιπαιδαγωγικές συμπεριφορές. Αντιπαιδαγωγικό είναι το ίδιο το σύστημα που ακολουθούμε, από τη στιγμή που εξοβελίζει τους φυσικούς τρόπους μάθησης και του ζην…
Σαφώς επείγει μια αναδιάρθρωση του σχολικού συστήματος, ποιες θα μπορούσαν όμως να είναι οι πρώτες μικρές αλλαγές τα πρώτα μικρά βήματα ώστε να βελτιώσουμε την παιδεία;
Αν τα ερωτήματα είναι : θέλουμε τα παιδιά ευτυχισμένα, να ανακαλύπτουν μόνα τους τη γνώση, να αποκτούν δεξιότητες σημαντικές για τη διαμόρφωσή τους, να συνεργάζονται, να είναι υπεύθυνα για τις πράξεις τους, να συνδιαμορφώνουν τη ζωή τους, να ζουν πραγματικά τη ζωή τους, να έχουν αυτοεκτίμηση και να πιστεύουν στον εαυτό τους, και οι απαντήσεις μας καταφατικές, τότε όλα οδηγούν σε ανάλογα νηπιαγωγεία / σχολεία. Θα πρέπει καταρχήν να “αποεκπαιδευτούμε” με την έννοια της επανοηματοδότησης και επανεφεύρεσης των θεμελιωδών εννοιών , μάθηση, παιδεία, κοινωνία, φύση και να συνδημιουργήσουμε σύγχρονα κοινοτικά/δημόσια σχολεία, υπό μορφή εστιών πολιτισμού, όπου τα παιδιά χωρίς ηλικιακό διαχωρισμό, θα πηγαίνουν ευχάριστα και θα μαθαίνουν πάνω απ’ όλα να διαλέγονται , να σκέφτονται και να κρίνουν. Να δημιουργήσουμε οάσεις ελευθερίας, όπου τα παιδιά αποφασίζουν τα ίδια για το μέλλον τους, δίχως ευνουχισμό της κρίσης τους και της ελεύθερης έκφρασης της άποψής τους. Για να γίνουν όλα αυτά θα πρέπει άμεσα να ξεβολευτούμε και να δουλέψουμε πάνω σε ότι μας είναι χρήσιμο και έχει προοπτικές. Και δεν εξαιρώ τον εαυτό μου από αυτό.
Θα μου επιτρέψετε να κάνω τον επίλογο με τα λόγια ενός από τους γνωστότερους unschoolers παγκοσμίως…
“IT IS, in fact, nothing short of a miracle that the modern methods of instruction have not yet entirely strangled the holy curiosity of inquiry.” – Einstein
“Στην πραγματικότητα, δεν είναι τίποτα λιγότερο από ένα θαύμα, το γεγονός ότι οι σύγχρονες μέθοδοι διδασκαλίας δεν έχουν ακόμη στραγγαλίσει εξ ολοκλήρου την ιερή περιέργεια της έρευνας.” Einstein
Ας ακούσουμε την πρόταση του να ξεβολευτούμε από τις παγιωμένες πρακτικές μας και να επικεντρωθούμε στο χτίσιμο νέων αξιών.
Γιατί τη γνώση την βιώνεις για να την καταλάβεις. Διαφορετικά πάντα θα φτάνεις στα μισά του δρόμου όπου η ημιμάθεια καιροφυλαχτεί.
Να σημειωθεί εδώ πως ο Ευάγγελος Βλαχάκης αυτή την περίοδο ασχολείται με το γύρισμα του ντοκιμαντέρ για τα δημοκρατικά σχολεία.
Κατερίνα Γεωργιάδου
